Beyin – omurilik sıvısı yan karıncıklardan dar bir delikle üçüncü karıncığa, oradan da dar bir kanalla daha büyükçe olan dördüncü karıncığa gider. Oradan, karıncığın tepesindeki delikler yoluyla, beynin tabanında beyin sapını çevreleyen sıvıyla dolu boÅŸluklara yayılır. Sonra beyin yarık ürelerinden akarak beyni çevreleyen üç zardan birisi olan örümceksi zarın (araknoit) üstündeki araknoit villuslar adı verilen özel oluÅŸumlar tarafından geri emilir. Ender bir durum olan hidrosefali, beyin – omurilik sıvısının dolaşımındaki bozukluktan kaynaklanır. Bunun baÅŸ boyutuna etkisi, çocuklarda kafatası kemiklerinin birbirleriyle birleÅŸmesi zamanına göre deÄŸiÅŸir. Kafatası kemikleri henüz birleÅŸmemiÅŸ olan küçük çocuklarda, artan sıvının oluÅŸturduÄŸu basınç kemikleri iterek kafayı büyütür. Daha büyük yaÅŸtaki çocuklarda ve eriÅŸkinlerde ise, kafa büyüyemeyeceÄŸinden sıvı basınç yaparak beyne zarar verir.

Nedenleri

Beyin – omurilik sıvısının dolaşımını çeÅŸitli nedenler etkileyebilir. Kalıtsal olmayışına karşın, bazen doÄŸuÅŸtan olabilir. Öteki nedenler ise sonradan ortaya çıkar. Hidrosefali ikiye ayrılır. Tıkanmaya baÄŸlı hidrosefali, beyin – omurilik sıvısının dolaÅŸtığı bölümün bir nedenle tıkanmasına, ikinci türdeki hidrosefali ise sıvının örümceksi zar tarafından geri emilimindeki bir bozukluÄŸa baÄŸlıdır.

Tıkanmaya baÄŸlı hidrosefali en sık görülen hidrosefali türüdür. ÇeÅŸitli nedenlerle hem çocuklarda hem de eriÅŸkinlerde olabilir. Beyin – omurilik sıvısı dolaşımının herhangi bir yerindeki tıkanıklık, sıvının o bölgede birikerek yavaÅŸ yavaÅŸ artmasına ve beyne basınç yapıp, bu nazik dokunun sıkışıp zarar görmesine yol açar. “Spina bifida” denen doÄŸuÅŸtan bir omurga bozukluÄŸu ile doÄŸan bebeklerde, boyun ve sırtta omurilik anormalliÄŸi (meningomiyelosel), beyin sapı ve beyincik (beynin denge ve koordinasyonla ilgili bölümü) anormalliÄŸi görülebilir. Bu durum Arnold – Chiari bozuk oluÅŸumu (malformasyonu) diye bilinir ve dördüncü karıncıktaki çıkış deliÄŸinin tıkalı olması nedeniyle hidrosefali yapabilir.

Az görülen bir baÅŸka anormallik de Dandy-Walker’dır. Dördüncü karıncıktaki çıkış delikleri oluÅŸmaz ve bu yüzden tıkanma hidrosefalisi olur. Dördüncü karıncık büyük bir kist yapar ve beyincik tam olarak oluÅŸamaz. Öteki doÄŸuÅŸtan hidrosefalilerde neden, tıkanma ya da beyindeki sıvı kanalının oluÅŸmamasıdır; bu da üçüncü ve yan karıncıkların geniÅŸlemesine neden olur. EÄŸer dar olan beyin sıvı kanalının yanında bir de anormal büyüklükte bir damar demeti ya da balonlaÅŸma varsa, bunlar kanalı, basınç yaparak tıkayabilirler. Bazen tıkanma hidrosefalisi sonradan edinilmiÅŸ bir durumun sonucu da olabilir. Sözgelimi bir beyin tümörü büyüyüp beyin kanalına ya da üçüncü karıncığa basınç yaparak beyin – omurilik sıvısının akışını engelleyebilir. Çok küçük tümörler ve iyi huylu kistler belirli yerlerde oluÅŸarak sıvı kanallarını ya da çıkış deliklerini tıkarlarsa hidrosefali yapabilirler.

Emilim bozukluÄŸuna baÄŸlı hidrosefalilerde baÅŸlıca neden örümceksi zarın doÄŸuÅŸtan az geliÅŸmiÅŸ olması ve kendisine ulaÅŸan sıvıyı geri ememeyiÅŸidir. Öteki nedenler, menenjit (beyinzarlarının iltihabı) ve sub – araknoit kanamadır (beyin ile örümceksi zar arasında kanama). Ä°ki durumda da, bölgede oluÅŸan baÄŸ dokusu sıvının geri emilimini önler. Bu tür hidrosefali, önemsiz kanamaların olduÄŸu kafa yaralanmalarının bir komplikasyonu olarak da ortaya çıkabilir.

Belirtiler

Çocuklarda en göze çarpan deÄŸiÅŸiklik başın boyutlarındaki artıştır. Kafatası kemikleri normal olarak 6 – 10 yaÅŸ arasında birleÅŸtiÄŸinden, hidrosefali nedeniyle başın büyümesi ancak küçük yaÅŸlarda görülür. Ancak çocuk baÅŸlarının büyüklüğü çok farklı olabilir; bir çocuÄŸun başının büyük oluÅŸu her zaman hidrosefalisi olduÄŸu anlamına gelmez. Başın büyüklüğünün nedeni hidrosefali ise, başın büyümesi çok hızlıdır ve kafatasının biçimi farklıdır: Alın çıkık ve düz, başın öteki bölümlerine göre küçüktür. Gözler aÅŸağı itilmiÅŸtir, göz akı renkli tabakanın üstünden de belirgin biçimde görülür (bu belirli tıpta ‘batan güneÅŸ’ adını alır). Bu durum tedavi edilmezse çift görme ya da körlük yapabilir. Hidrosefali çok hızlı oluÅŸursa zekâ geriliÄŸi, felç ya da kas sertliÄŸi olabilir

Eğer çocukta kafa kemikleri birleştikten sonra hidrosefali oluşursa, doğal olarak belirgin bir baş büyümesi gözlenmez. Ancak bu kez baş ağrıları, denge ve eşgüdüm bozuklukları ile huzursuzluk ve kusma gibi belirtiler olur. Yetişkinlerde baş kemikleri birleştikten sonra hidrosefali kafayı büyütemez. Karıncıklar genişledikçe beyne basınç yapar. Başlıca belirti zihinsel yetilerde günden güne artan bozukluk ve bunamadır. Zihin işlevleri ve bellek etkilenebilir.

Beyindeki basınç arttıkça beyin dokusunun gördüğü zarar açıkça belli olur; hasta yürüme güçlüğü çeker. Gözün ardındaki aÄŸtabaka ÅŸiÅŸebilir ve bu da doktorun oftalmoskopla muayenesiyle anlaşılır. Hidrosefalinin yaÅŸlı kiÅŸilerde oluÅŸan ve “normal basınçlı hidrosefali” adı verilen özel bir türü de vardır. Bu rahatsızlıkta, karıncıklar geniÅŸledikçe beyin küçüldüğünden basınç sürekli artamaz. Bu da oldukça hızlı bir bunamaya ve durumun ÅŸiddetine baÄŸlı olarak yürüme güçlüğü ile idrar kaçırmaya yol açabilir. Hidrosefali belirtilerinin çoÄŸu tedaviyle durdurulabilir ya da geçirilebilir. Tedaviye ne kadar erken baÅŸlanırsa, beyindeki kalıcı hasar o kadar az olur. Artan basıncın uzun süre beyni ve sinirleri ezmesine göz yumulursa, kalıcı hasarlar oluÅŸur.

Tedavi

Tanı, bilgisayarlı tomografi ile konur. Bu yöntemle sıvı dolu beyin boÅŸlukları bilgisayarla izlenir. Tomografinin tehlikesi yoktur ve aÄŸrılı deÄŸildir. Tümörler ve kistler gibi hidrosefaliye yol açabilen nedenler bu yöntemle açıkça görülür. Düzeltilmesi gereken Arnold Chiari bozuk oluÅŸumu (malformasyonu) varsa, boynun da özel röntgen yöntemleriyle incelenmesi gerekir. Bazen de beyin – omurilik sıvısının akış yönünü belirlemek için, bilgisayarlı tomografi ve özel enjeksiyonlarla röntgen görüntüsü elde etme gibi özel yöntemler uygulanır. Bu incelemeler, hidrosefalinin örümceksi zarın sıvı emilimindeki bozukluÄŸa baÄŸlı olarak oluÅŸtuÄŸu vakaları gösterir. Birçok hidrosefali türü cerrahi tedavi gerektirir. Dördüncü karıncıkta tıkanma ya da sıvı kanallarında daralma varsa, karıncıklar ve beyin tabanındaki boÅŸluklar arasına bir tüp yerleÅŸtirilerek sıvının akması saÄŸlanır.

Öteki hidrosefali türlerinde (normal basınçlı hidrosefali ve doÄŸuÅŸtan olma hidrosefalilerin çoÄŸunda) karıncıklardaki beyin – omurilik sıvısı kan dolaşımına ya da karındaki periton boÅŸluÄŸuna baÄŸlanarak akıtılır. Bu tür ÅŸant ameliyatlarında akışın ters yönde olmaması için bir tür kapakçık gerekir. Kafatasına küçük bir delik açılır ve karıncıklardan boyun toplardamarına (juguler toplardamar) ya da karna giden bir tüp baÄŸlanır. Åžant denen bu tüpler hastada ömür boyu kalır. Hidrosefalinin tedaviye verdiÄŸi yanıt hastadan hastaya büyük deÄŸiÅŸiklik gösterir. Sonuç hidrosefalinin baÅŸlıca etkeninin hidrosefali tanısından önce beynin hasar görüp görmediÄŸine baÄŸlıdır. DoÄŸru yerleÅŸtirilmiÅŸ bir “ÅŸant”la yaÅŸayan bir çocuÄŸun zihinsel yetenekleri, eÄŸer beyni zedelenmemiÅŸse, normal olarak geliÅŸme ÅŸansına sahiptir. Tedavi edilen hidrosefali hastaları arasında üniversite öğrenimi görenler ve yüksek düzeyde iÅŸlerde çalışanlar vardır. Hidrosefalide erken tanı önemlidir. Beyinde kalıcı bir hasarın olmaması tıbbi müdahalenin olabildiÄŸince erken yapılmasına baÄŸlıdır.

Hidrosefalik Bir Çocuğum Varsa Ne yapmalıyım?

Hidrosefali, tanısı kolayca konabilen ve tedavisi belli bir hastalıktır. Hidrosefali hastası bir çocuğa yaklaşımınız, hastalığın ne zaman tanındığına ve nasıl bir tedavi uygulandığına bağlı olarak değişebilir.

Eğer çocuğunuzun hastalığı, anne karnında teşhis edilip, doğum sonrası şant takılarak kontrol altına alınmışsa, beynin bu hastalıktan zarar görmüş olma ihtimali azdır. Böylelikle, size düşen sadece, rutin tomıgrafi kontrollerini kaçırmamak ve şantın düzenli çalışıp çalışmadığını gözlemlemek olacaktır. Çocuğunuzun beynine yerleştirilen ve şant adı verilen bu protez, tıkanabilen ya da çocuğunuz büyüdükçe, yeterliliğini kaybedebilen bir alettir. Şant tıkandığında, kafa içi basınç artar, çocuk huysuzlaşır, ateşlenir ve kusmalar başlar. Eğer çocuğunuz bebekse, bıngıldak muayenesi ile kafa içi basıncı gözlemleyebilirsiniz. Daha büyükse, zaten kendisi size şikayetlerini sözle iletecektir. Böyle durumlarda derhal doktorunuza başvurmalısınız.

Eğer, hastalığın teşhisinde geç kalınmışsa, çocuğunuzun beyninde kısmi hasar meydana gelebilir. Ve çocuğunuzda, zihinsel gelişim geriliği oluşabilir. Özel eğitime ve ilgiye ihtiyaç duyabilir. Bu durumda, sabırlı, ilgili, metanetli bir özel çocuk annesi olarak, uzun yıllar sürecek bir yolculuğa hazır olmalısınız. Zihinsel gelişim geriliği, ne kadar erken teşhis edilir, özel eğitime ne kadar erken yaşlarda başlanırsa, çocuğunuzun normali yakalama şansı o kadar artar.